Górecki's Derde Symfonie klinkt op 20 september in de Pieterskerk Leiden

Op zondag 20 september 2026 brengt het Residentie Orkest, onder leiding van dirigent Chloe Rooke en met sopraan Elisabeth Hetherington, de Derde symfonie van de Poolse componist Henryk Górecki. Het concert in de Pieterskerk in Leiden begint om 19.00 uur. Aan de vooravond van de Internationale Dag van de Vrede wordt het vooraf gegaan door een korte bespiegeling van voormalig NAVO-secretaris-generaal Jaap de Hoop Scheffer. De monumentale ruimte van de Pieterskerk vormt een mooi ambiance voor het verstilde karakter van dit werk. Een werk dat in Nederland relatief weinig wordt uitgevoerd.

Wie was Henryk Górecki?

Henryk Mikołaj Górecki (1933-2010) werd geboren in Czernica, in het Poolse Silezië. Hij groeide uit tot een van de belangrijkste Poolse componisten van de twintigste eeuw. Hij studeerde compositie in Katowice en verdiepte zich begin jaren zestig in Parijs in de avant-garde. Daar ontmoettehij onder anderen Olivier Messiaen. Zijn vroege werk, zoals Scontri (1960), was radicaal modernistisch. Vanaf de jaren zeventig veranderde zijn stijl ingrijpend: Górecki keerde terug naar een sterk vereenvoudigd, tonaal taalgebruik, doordrenkt van Poolse volks- en kerkmuziek. Die ommekeer leidde in 1976 tot zijn beroemdste werk: de Symfonie nr. 3, opus 36, ook wel de Symfonie van de treurliederen genoemd.

Het stuk werd geschreven in opdracht van de Zuidwestduitse omroep in Baden-Baden en ging op 4 april 1977 in het Franse Royan in première, met sopraan Stefania Woytowicz. Aanvankelijk verdeelde het de meningen: sommigen zagen een meesterwerk, anderen een schijnbaar simplistische stap terug. Pas de opname uit 1992 met sopraan Dawn Upshaw (zie opname aan het einde van dit bericht) en de London Sinfonietta onder David Zinman maakte de symfonie wereldberoemd. Wereldwijd gingen er meer dan een miljoen exemplaren van over de toonbank, een unicum voor een hedendaagse klassieke compositie.

Drie delen, drie Poolse teksten

De symfonie bestaat uit drie langzame delen voor sopraan en orkest. In elk deel zingt de sopraan een andere, historische Poolse tekst. Samen vormen ze een verhaal over verlies, moederliefde en troost.

Deel I is het langste deel, ongeveer 27 minuten, en opent met een canon voor strijkers die zich langzaam opbouwt uit een lage basmelodie. De tekst is een vijftiende-eeuwse klaagzang uit een Pools kloosterhandschrift. De "Lament świętokrzyski" (Heilig Kruis-klaagzang), een Planctus uit rond 1470, waarvan het manuscript uit het Heilig Kruis-benedictijnenklooster op de berg Łysa Góra ten oosten van Kielce. Daarin treurt Maria om haar gekruisigde zoon Jezus en smeekt hem met haar te spreken. : "Synku miły i wybrany. Rozdziel z matką swoje rany … / O mijn zoon, geliefd en uitverkoren, deel je wonden met je moeder ... "

Górecki gebruikte voor het melodische materiaal een fragment van een Kurpie-volkslied, vastgelegd door pater Władysław Skierkowski.

Deel II is het kortste en tegelijk emotionele hart van het werk. De tekst is een inscriptie in de muur van een cel in een Gestapo-gevangenis in Zakopane. Ze is geschreven door de achttienjarige Helena Wanda Błażusiakówna op 25 september 1944. Ze richt zich tot Maria met de woorden: "O Mamo, nie płacz, nie. Niebios Przeczysta Królowo, Ty zawsze wspieraj mnie" (O Mama, huil niet, nee. Onbevlekte Koningin des Hemels, sta mij altijd bij). Het contrast tussen de sobere schoonheid van de muziek en de gruwelijke herkomst van de tekst maakt dit deel bijzonder aangrijpend. Zelf zei de componist over deze tekst: "she [Helena Wanda Błażusiakówna] is seeking comfort and support in simple, short but meaningful words. I like texts like this: simple and short."

Deel III keert terug naar het perspectief van een moeder: een Silezisch volkslied uit de regio Opole, opgetekend door Adolf Dygacz. Daarin zoekt een moeder haar gesneuvelde zoon. Het bevat een verwijzing naar de Silezische opstanden: "Kajże się podzioł mój synocek miły?" (Waar ben je gebleven mijn geliefde zoon?) Het deel bouwt op tot een sereen, troostend slot in majeur — na drie klaagzangen eindigt de symfonie niet in wanhoop, maar in verzoening.

Wat schrijven kenners over dit werk?

Klassieke-muziekwebsite Concertzender omschrijft het slot van de symfonie kort en krachtig: "Het stuk eindigt hoopvol en troostrijk in majeur." Recensent Jan de Kruijff van Musicalifeiten wijst op de bijzondere plaats van het tweede deel. Hij noemt dit "de emotionele kern van het werk". Die twee reflecties vatten precies samen waarom de Derde Symfonie zaal na zaal weet te ontroeren.

Praktische informatie

• Wat: Henryk Górecki, Symfonie nr. 3 "Symfonie van de treurliederen"
• Wanneer: zondag 20 september 2026, aanvang 19.00 uur
• Waar: Pieterskerk, Leiden
• Uitvoerenden: Residentie Orkest, Chloe Rooke (dirigent), Elisabeth Hetherington (sopraan)
• Vooraf: bespiegeling door Jaap de Hoop Scheffer
• Website: https://pieterskerk.com/agenda/gorecki-symphony-no-3/

Foto boven artikel toont raam in Bazylika Franciszkanów św. Franciszka z Asyżu in Krakau (copyright Polen in Beeld).