Honderd jaar Wajda: Waarom we ook in Nederland naar hem moeten kijken
Zaterdag 3 oktober opende in de Balie een tentoonstelling van 24 filmposter van films van de Poolse regisseur Andrzej Wajda. Dit vormt de start van de 5de editie van het Amsterdam Polish Film Festival (APFF) georganiseerd door de stichting Polish Culture NL in samenwerking met de Balie. Programmamaker Stefan Malešević claimde dat het filmfestival daarmee het enige retrospectief is op het werk van deze regisseur die op 9 oktober 10 jaar geleden overleed en waarvan we dit jaar zijn honderdste geboortejaar vieren. Als medebestuurslid van de stichting neem ik u graag mee waarom zijn werk ook voor Nederland relevant is.
Geen nichefiguur
Wajda is geen nichefiguur. Hij won in 1981 de Gouden Palm in Cannes voor Człowiek z żelaza (Man of Iron). In 2000 kreeg hij een Oscar voor zijn levenswerk, en vier van zijn films Ziemia obiecana (The Promised Land, 1975), Panny z Wilka (The Maids of Wilko, 1979), opnieuw Człowiek z żelaza (1981) en Katyń (2007) werden genomineerd voor de Oscar voor beste buitenlandse film. Venetië en Berlijn eerden hem eveneens voor zijn oeuvre.
In Polen riep de Senaat 2026 uit tot Jaar van Wajda naar aanleiding van zijn honderste geboortedag maar ook daar buiten gaat deze mijlpaal niet ongemerkt voorbij. Zo draaiden in Berlijn 28 films van de meester. In Brussel 21. In Antwerpen kwam stond negen weken lang elke vrijdag één film op het programma. In Düsseldorf was een tentoonstelling en in Sheffield een retrospectief. Aan dat lijstje voegen we de Balie toe met 24 posters, 5 films en documentaireavond met werk van een nieuwe generatie: Studenten van The Wajda School.
Meerdere redenen om te kijken
Waarom zou dit Nederland aangaan? Ten eerste omdat Polen een grote filmtraditie kent. Deels aan het zicht onttrokken door een Ijzeren Gordijn, deels ondergesneeuwd door een vooral op de VS gerichte filmcultuur. Ten tweede omdat Wajda, als is het altijd gevaarlijk om lijstjes te maken, behoort tot een van de grootste Poolse regisseurs. Ten derde omdat zijn leven en werk samenvalt met een bijzondere periode in Polen: een onafhankelijk Polen tussen de twee Wereldoorlogen, de oorlog zelf, het communisme met onderdrukking en censuur en de kentering naar vrijheid democratie en aansluiting bij de EU. De films die hij over deze periode maakte hebben ook nu nog zeggingskracht wat we willen uitdrukken met de titel van het festival Andrzej Wajda. Past, Present, Possible.
Door zijn films te bekijken, onderga je niet alleen een cinematografische ervaring. Die op zichzelf is al meer dan de moeite waard. Ik wil me richten op een ander aspect: Je maakt kennis met in Nederland vaak minder bekende aspecten van de Poolse geschiedenis. Zo merk ik met lezingen over de Poolse bijdrage aan de bevrijding dat bijvoorbeeld niet iedereen weet dat ook Rusland Polen bezette in 1939 bij het begin van de Tweede Wereldoorlog en dat veel Poolse militairen werden vermoord door de Russen. De film Katyń verhaald hierover. Een voor Wajda zeer persoonlijk verhaal omdat zijn vader een van de duizenden vermoorde officeren was.
Een ander onderbelicht verhaal is de strijd om Warschau in 1944 (de film Kanał (Het riool der verschrikking, 1957) en de worsteling aan het einde van de oorlog toen de Duitser verdreven werden door de Sovjets. Kies ervoor om je aan hen te onderwerpen of pak je opnieuw de wapens op tegen deze nieuwe bezetter: Popiół i diament (As en diamant, 1958)?
Film die Wajda moest maken binnen de kaders van de censuur die op dat moment in Polen heerste. Zijn werk laat zien dat de vrijheid in Midden-Europa in 1945 niet begon, maar uitgesteld werd.
Soms greep hij daarvoor terug op meer historische verhalen om een boodschap voor de toenmalige actualiteit te verpakken. Zo verflimde hij in 1965 in Popioły (As) het verhaal van de Poolse soldaten in het leger van Napoleon.
Parabel als waarschuwing
Met Popioły liet Wajda de schaduwzijde van het Poolse idealisme zien: Poolse soldaten die blindelings een buitenlandse dictator (Napoleon) volgden in de hoop op vrijheid, maar ondertussen door hem werden ingezet om de vrijheid van andere volkeren te onderdrukken (zoals het bloedig neerslaan van de anti-napoleontische opstand in Spanje).
Deze parabel was een directe waarschuwing aan het adres van het Polen van 1965: blinde trouw aan een ideologie of buitenlandse grootmacht (destijds de Sovjet-Unie) leidt tot moreel verval en tragedie. De film had bijna voorspellende waarde. In 1968 trokken troepen van het Warschaupact Tsjecho-Slowakije binnen om de Praagse lente te stoppen. Daaronder waren ook Poolse troepen.
Chroniqueur
Daarmee was Wajda chroniqueur van de jaren na de oorlog. Meest direct is dat in het drieluik Człowiek z marmuru (man van Marmer, 1976), Człowiek z żelaza (Man van Ijzer, 1981) en Wałęsa. Człowiek z nadziei (Wałęsa: Man van Hoop, 2013). In de eerste film zien we Mateusz Birkut, een bekwaam metselaar. Deze arbeider wordt in communistisch Polen een nationale held. Filmstudente Agnieszka ontdekt in haar documentaire dat hij zijn roem gebruikte om op te komen voor arbeiders, waarna het regime hem probeert te saboteren. De tweede film verhaalt de opkomst van de onafhankelijke vakbeweging Solidarność aan de hand van Maciek Tomczyk, de zoon van Birkut, de volksheld die in de jaren 70 bij rellen om het leven kwam. Zijn roem binnen Solidarność groeit, waarop het communistische regime verslaggever Winkel zijn leven laat uitpluizen om de beweging in diskrediet te brengen. Deze tweede film daarvan zei Wajda dat dit enige was die hij in opdracht maakte toen arbeiders hem vroegen om hun strijd in beeld te brengen. Beide films zijn te zien op het APFF eind oktober.
In zijn laatste film, Powidoki (2016), is actueler dan ooit. Hij vertelt over de avant-gardekunstenaar Strzemiński. Nederland kon kennismaken met zijn werk in een tentoonstelling in het Gemeentesmuseum (nu Kunstmuseum) in Den Haag in 2019. Deze kunstenaar, geboren in Belarus, soldaat in de eerste wereldoorlog in het leger van de Tsaar, opgeleid in Moskou, de Sovjet Unie verlatend in 1921 (zoals namen als Kadinsky en Chagall) uitkomend via Vilnius in 1939 in het Poolse Łódź. Daar kon de kunstenaar tot 1949 vrij werken totdat hij weigerde mee te werken met het communistische regime. De film laat zien hoe hij blijft vechten voor zijn artistieke vrijheid maar ook hoe de meester nieuwe jonge kunstenaar schoolt. In een tijd waarin kunstenaars onder druk komen te staan, of het nu is in Rusland of de VS, of doordat de AI-grootmachten hun werk gebruik (of misbruiken) om eigen modellen te trainen, is dat geen historische curiositeit maar een spiegel.
Vermoedelijk mist Wajda naamsbekendheid in Nederland omdat bij voor arthouse-cultuur kijken naar Frankrijk en Scandinavië. Blokbusters komen overwegend uit de VS. Illustratief is dat de Poolse regisseurs die daardoor wel bekendheid genieten in Nederland dit vaak te danken hebben aan hun internationaal gemaakt films. Denk aan Krzysztof Kieslowski (La Double vie de Veronique, en de triologie Blue, Blanc en Rouge), Roman Polanski (Rosemary’s Baby, Chinatown, The Pianist, J’accuse) of Agnieskza Holland (Washington Square, The Secret Garden, Europa Europa, Mr. Jones, Green Border).
Een extra inspanning
De echt Poolse films blijven mogelijk hierdoor onderbelicht. Daardoor is de Poolse cinema is voor veel Nederlanders minder bekend of misschien zelfs on ontgonnen gebied. Wajda's films verlangen bovendien iets van je als kijker: context, aandacht, bereidheid zich in andermans geschiedenis te verdiepen. Maar juist dat is wat een land dat zichzelf zo graag gidsland noemt, zou moeten kunnen opbrengen. Maak een begin met de vijf films die te zien zijn op het APFF in de Balie. Naast de films worden er ook gesprekken georganiseerd die zorgen voor context en reflectie. Leer via de films het verleden, reflecteer op het heden en ontdek nieuwe mogelijkheden aan de hand van de meester die honderd jaar geleden het levenslicht zag.
TOELICHTING:
Naast initiatiefnemer van Polen in Beeld is Hans Kardol ook bestuurslid van de stichting Polish Culture NL.
Het Amsterdam Polish Film Festival, een initiatief Polish Culture in samenwerking met De Balie, heeft dit najaar Wajda als thema. In het beproefde concept van films met begeleidende sprekers of debatten toont het vijf films.
Daarnaast is er een postertentoonstelling met onder andere een poster van Cyprian Koscielniak. Hij is voor veel mensen bekend van zijn illustraties in NRC maar werkt samen met Wadja aan het artwork voor Ziemia Obiecana. Deze film is te zien op het festival en zijn poster is onderdel van de tentoonstelling (zie foto)
Fotoverantwoording
- Protret Wajda in 2012 boven artikel: Piotr Drabik, CC BY 2.0 https://creativecommons.org/licenses/by/2.0, via Wikimedia Commons
- Wajda met camera in 1974: Unknown photographer, Public domain, via Wikimedia Commons
- Wajda tijden opname Katyn: Silar, CC BY-SA 3.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0, via Wikimedia Commons
- foto postertentoonstelling (c) Polen in Beeld
.jpg){kind=link}
