European Literature Night: Transformatie en een podium voor de vertaler
Zaterdagavond, op de Dag van Europa, was in de Balie in Amsterdam de European Literature Night. Als thema koos organisator EUNIC voor Transformatie: “Europa – en de rest van de wereld – ondergaat momenteel ingrijpende veranderingen. Het (geo)politieke landschap verschuift en roept vragen op over wat Europa eigenlijk is.” Door middel van panelgesprekken en voordrachten uit essays, poëzie en romans door de zes aanwezige schrijvers werd gereflecteerd op het thema transformatie.
Deelnemende auteurs
Voor deze avond waren zes auteurs uitgenodigd:
- Małgorzata Lebda (Polen, 1985): bekroond dichter, debuutroman Voracious gelauwerd; ook fotograaf en marathonloper.
- Carolina Pihelgas (Estland, 1986): dichter en schrijver; prijswinnende poëzie, sinds 2022 ook romancier.
- Artem Chapeye (Oekraïne, 1981): schrijver en vertaler; van geweldloos activist tot soldaat, meerdere prijzen.
- Iulian Bocai (Roemenie, 1986): schrijver en literatuurwetenschapper; bekroond debuut, ook vertaler.
- Amanda Michalopoulou (Griekenland, 1966): internationaal gelauwerde auteur met breed oeuvre en vele vertalingen.
- Dmitrij Kapitelman (Oekraine/Duitsland, 1986): journalist en schrijver, opgegroeid in Duitsland na migratie.
Helaas was Amanda Michalopoulou verhinderd maar zij werd zeer passend vervangen door haar vertaler Eveline Mineur maar daarover later meer.
Literatuur transformeert
De avond begon met de vraag of literatuur kan transformeren? Een vraag waarover de auteurs ieder ook een essay hadden geschreven. Deze essay zijn te lezen in ‘Common Ground’, het jaarlijkse magazine van de European Cultural foundation (vorige edities staan online dus we verwachten deze ook binnenkort online).
Het zal niet verwonderen dat alle schrijvers het hier in essentie wel mee eens zijn. Of het nu is dat zij zelf veranderen door het schrijfproces, of zelf als lezer veranderd zijn. Toch was er ook een nuance, het zal zelden een majeure verandering zijn maar meer een stapeling van kleine veranderingen, bijvoorbeeld door het iedere keer inleven in een andere personage een geleidelijke groei van het empathische vermogen.
Een andere vraag die besproken werd of de literatuur de geschiedenis bij kan houden. Doordat een schrijfproces van een boek meer tijd vraagt is dat misschien niet het beste medium. Carolina Pihelgas die dus ook poëzie schrijft gaf aan dat dit medium beter geschikt is maar wel dat dit vraagt om een grote zorgvuldigheid. Ook de Poolse Lebda onderschreef dat poëzie in staat stelt sneller te reageren.
Vertaler op het podium
Door de afwezigheid van Amanda Michalopoulou werd haar bijdrage voorgelezen door haar vertaler Eveline Mineur. Hoewel Michalopoulou al een lange staat van dienst heeft en naar veel talen is vertaald, wordt dit haar eerste Nederlandse vertaling. Voordat Mineur de voordacht begon nam ze kans een lans te breken voor vertalers. Het zijn immers de vertalers die het mogelijk maken dat de literatuur ook door anderen buiten het oorspronkelijke taalgebied gelezen kan worden.
In een tweede panelgesprek stond dan ook – terecht - de rol van de vertaler centraal. Zoals de schrijvers vaststellen is de vertaler een van de meest aandachtige lezers. Een lezer die ervoor kiest maanden zich te verdiepen in de tekst om deze om te zetten naar de doeltaal. Consensus onder de schrijvers was dat de uitspraak ‘lost in translation’ de vertaler geen recht doet. De schrijvers vinden de vertaling juist een verrijking en het samenwerking met een vertaler kan ook zeer verrijkend zijn voor de schrijver zelf. Een reden voor schrijvers om vertalers misschien zelfs wel co-auteur te noemen of ten minst ook op het kaft te vermelden.
Lebda droeg voor uit haar essay (zie foto boven bericht) die ze dan ook gewijd had aan de transformatie van de tekst door de vertaler:
“I would like to devote the space I’ve been given here to the topic of this type of exchange, which very consciously – and, I believe, quite deservedly – will become a tribute to translators.”
“Translation, as I understand and feel it, is a transfer from one language to another, but it also involves a certain kind of transformation: A movement towards a new work, one that is now enriched by the voice of the translator and thus, I believe, by one of the most attentive readers in the world. This leads me to feel absolutely certain that situations in which we lose something in translation are rarer than – as the outstanding Polish poet and translator Stanisław Barańczak expressed it in his collection of essays on the translation of poetry – ones in which we save something in translation. For this act of salvation, and for the hospitality I experience through the tireless efforts of translators, I am grateful.”
Schrijver op zoek naar woorden
Na deze ode aan de vertaler was er een vraaggesprek met Artem Chapeye. Deze schrijver vond zichzelf een passivist en vertaalde onder andere Ghandi naar het Oekraïens.
Echter na de inval van de Russen in februari 2022 terwijl hij met vrouw en kinderen naar de grens vlucht onderging hij een verandering. Hij beseft dat het door Ghandi gepredikte geweldloze verzet geen tanks tegenhoudt. Zo besloot hij om te keren en in dienst te gaan. Hij beredeneerde dat de oorlog een paar maande zou duren en in die korte tijd zou het nooit lukken zoveel mensen te doden dat de kans dat hij ook dood zou gaan wel erg klein moest zijn.
Naar mate het langer duurde merkte hij dat hij geen woorden kon vinden voor wat hij meemaakt. Als lezer ging hij op zoek naar antwoorden in boeken van Remarque (Im Westen Nichts Neues) of Hemmingway. Op beide had hij aanmerkingen. Zo ondergaat bijvoorbeeld Paul Bäumer wel een verandering van door propagande beinvloede jongeling naar een soldaat gedreven door overlevingsdrang maar reflecteert de roman niet op het feit dat de Duitsers als vijand in Frankrijk zitten. Ook Hemmingway schiet te kort waar de hoofdpersoon kan weglopen van het front in Italië. Hij vond pas antwoorden in Catch 22 en nu licht er dus het boek dat ook naar het Nederlands is vertaald: Gewone mensen dragen geen machinegeweren
Voordrachten in de eigen taal
De organisatie koos ervoor om de schrijvers in de eigen taal te laten voordragen terwijl het publiek, als ze de taal dus niet zelf konden verstaan, een Engelse vertaling op een scherm boven het podium konden meelezen.
Deze keuze zorgt ervoor dat de schrijver volledig in zijn of haar eigen natuurlijk element is. Het versterkt het belang van de vertaling om toegang te krijgen tot de voordacht. Iets wat ultiem geïllustreerd werd met het gedicht van Carolina Pihelgas. Waar Oekrains qua klank en zeker ook bepaalde worden nog een herkenning kan oproepen bij hen die het Poolse machtig zijn, is Ests een zodanig andere taalgroep dat voor mij alleen ritme en klanken overbleven op een incidenteel leenwoord - Google Maps - na. Om dan te constateren dat ook de vertaling een ritme kent waardoor opeens het gevoel ontstaat dat je toch haar gedicht direct kan volgen, een bijzondere ervaring.
Zo was de hele avond een mooie ervaring was om mee naar huis te nemen en ons te verdiepen alle schrijvers en de diversiteit van Europa.
