Een rechter in Giżycko oordeelde op 12 januari 2026 dat een eerder uitgesproken scheiding “niet bestaat”. Reden? Deze scheiding is behandeld door een van de rechters die is benoemd in de periode dat de conservatief nationalistische PiS aan de macht was.
Dit voorval was aanleiding voor een vraaggesprek in De Nacht van KRO-NCRV. Omdat we ons kunnen voorstellen dat u om kwart voor vijf 's nachts eerder slaapt dan naar de radio luistert, werkten we dit onderwerp ook nog uit in dit artikel.
Neo-rechters
De kern van het probleem ligt bij duizenden rechters die sinds 2017 via een politiek beïnvloede Nationale Raad voor de Rechtspraak (Krajowa Rada Sądownictwa of KRS) zijn benoemd, waardoor hun onafhankelijkheid en de geldigheid van hun uitspraken door Poolse en Europese rechters worden betwist. De huidige regering van premier Tusk wil de benoemingen terugdraaien en het systeem hervormen, maar dat kan enorme juridische chaos veroorzaken, terwijl uitstel de rechtsonzekerheid voor burgers verlengt. PiS, nu in de oppositie, en haar voormalige minister van justitie Ziobro die 2017 de benoemingen van rechters door de Nationale Raad voor de Rechtspraak initieerde geven juist de huidige regering de schuld van de chaos, waardoor de kwestie uitgroeit tot een politieke strijd in aanloop naar nieuwe verkiezingen.
Onafhankelijkheid van de rechtspraak en media
In de tijd dat PiS aan de macht was heeft de regering verschillende stappen ondernomen om de rechtspraak (maar ook de media) in haar macht te krijgen. Ook wij berichtte er in die tijd regelmatig over. Een scenario wat we in meerder landen zien waar populistische leiders een loopje nemen met de noodzaak van de scheiding van de trias politica, de onafhankelijk media en de wetenschap afdoen als alternatieve feiten als onderzoeksresultaten niet in hun eigen straatje passen.
Op verschillende manieren heeft de PiS regering rechters die hen onwelgevallig waren (proberen) uit het ambte krijgen. De meest zichtbare was Igor Tuleya waartegen disciplinaire maatregelen werden genomen. Een andere aansprekende persoon was Małgorzata Gersdorf, de eerste presidente van het Poolse Hooggerechtshof. Zij weigerde in 2018 vervroegd met pensioen te gaan na de door PiS doorgeduwde verlaging van de pensioenleeftijd, bleef naar haar werk gaan en hield vol dat haar grondwettelijke mandaat tot 2020 liep, waarmee zij uitgroeide tot een belangrijk symbool van rechtersverzet tegen PiS.
De rol van de EU en andere Europese landen
In al die tijd werden de ontwikkelingen in Polen kritische gevolgd vanuit Brussel en bijvoorbeeld het Europese Netwerk voor de Raden voor de Rechtspraak. Die eerste bevroor tegoeden voor Polen, de tweede royeerde Polen als lid.
Nadat Tusk de verkiezingen won in 2023 werden de tegoeden vanuit Brussel vrijgegeven en wilde de nieuwe regering voortvarend aan de gang om de ingrepen van PiS in de media en rechtspraak terug te draaien. Alleen ontstond daarbij een 'Catch 22' situatie. De Poolse president, en al die jaren een PiS-kandidaat, kan over nieuwe wetten een veto uitspreken. Om een presidentieel veto te overrulen is in Polen een meerderheid van 60% van de stemmen in de Sejm nodig, bij aanwezigheid van ten minste de helft van de afgevaardigden en die meerderheid heeft de huidige regering met 54% van de zetels niet. Dit betekent dat of de regering de aanpassingen van PiS niet terug kan draaien met nieuwe wetgeving.
Om dit te omzeilen werkt de Tusk-regering bij gevoelige hervormingen zoals rechtspraak en media door te werken met decreten, spoedprocedures, EU-recht direct toe te passen en controversiële rechters te schorsen of te ontslaan via ministeriële besluiten.
Rechtspraak
- Via huidige justitie minister worden PiS-neorechters buiten spel gezet met EU-compatibele maatregelen, zonder altijd nieuwe wetten te hoeven stemmen die veto's riskeren.
- Regering leunt op EU-hervormingseisen voor fondsen, wat nationale wetten minder cruciaal maakt.
Media
- Openbare omroepen (TVP) werden per decreet 'ontpolitiseerd' door financiering stop te zetten en tijdelijke directies aan te stellen, ondanks PiS-protesten.
- Dit leidde tot rechtszaken, maar regering claimt spoed en Europees recht om veto's te omzeilen.
Deze aanpak zorgt voor snelle vooruitgang, maar wordt door, uiteraard zouden we bijna zeggen, door PiS en de PiS-president op hun beurt als 'rechtsstaatbreuk' gekarakteriseerd, met escalatie naar EU-rechtbanken.
Het gaat verder dan scheidingen
De aanleiding voor dit bericht is natuurlijk de opmerkelijke uitspraak over de scheiding die dus niet geldig zou zijn maar kan net zo goed impact hebben op huwelijken. Dit zou dus zo maar kunnen betekenen dat een man of vrouw die dacht gescheiden te zijn en inmiddels gelukkig hertrouwd is of nog getrouwd blijkt te zijn met de eerste partner (in het geval de scheiding dus niet bestaat) of zelfs bigamie pleegt als het huwelijk wel door een 'juiste' rechter is voltrokken waardoor de persoon twee keer getrouwd is. In een artikel in politico wat voor Radio 1 mede de trigger was om een reportage te maken, wordt gesteld dat jaarlijks 57.000 paren scheiden. Al zou maar een klein percentage niet legaal gescheiden zijn, over al die jaren gaat het over substantiële aantallen.
Politico schrijft: "Minister van Justitie Waldemar Żurek noemde de Giżycko-uitspraak “zeer verontrustend,” en waarschuwde dat de crisis rond neo-rechters is doorgedrongen tot “de meest gevoelige gebieden van het leven van burgers — familierecht, financiën en basisrechtszekerheid.”
Hij legde de schuld bij de hervormingen van Ziobro. Żurek wees ook op president Karol Nawrocki, een PiS-bondgenoot, wiens herhaalde veto-dreigingen de overheidsplannen voor herstel van de rechtsstaat blokkeren. Burgers, zei hij, “kunnen niet de prijs betalen voor politieke beslissingen waar ze geen invloed op hadden.”"
De problemen met de door de KRS benoemde rechters zorgen voor steeds meer onzekerheid over de geldigheid van in Polen gewezen vonnissen, wat in extreme gevallen tot volledige nietigverklaring leidt. Experts wijzen erop dat volledige nietigverklaring van al zulke uitspraken catastrofaal zou zijn voor de rechtszekerheid, maar dat de huidige onzekerheid onacceptabel is. De chaos in de rechtspraak treft vooral gewone mensen, die in plaats van rechtsbescherming onzekerheid krijgen over hun burgerlijke status. om dit soort onzekerheden te vermijden raden advocaten steeds vaker cliënten aan om kwesties van vermogensscheiding en deling van gemeenschappelijke goederen te regelen vóór een definitieve echtscheidingsuitspraak.
Ook op andere rechtsgebieden kan dit uiteraard tot problemen leiden.
Een oplossing is in de maak
De oplossing voor dit complexe probleem is in de maak in de vorm van de zogenoemde rechtsstaatwet, waarover momenteel in de Sejm wordt gewerkt. Het wetsvoorstel introduceert mechanismen waardoor uitspraken van neo-rechters in principe geldig blijven, om totale verlamming van de staat te voorkomen. Statuswijziging zou alleen mogelijk zijn als partijen zelf besluiten ze aan te vechten, onder strikte wettelijke voorwaarden. Nu maar hopen dat dit niet door de PiS-president Karol Nawrocki wordt gedwarsboomd.
