Grzywaczewski’s 33 verborgen foto’s van de opstand in het getto van Warschau: verborgen
33 Photos from the Ghetto is een indringende HBO-documentaire - die recent op HBO beschikbar kwam - over de enige bekende reeks niet-Duitse foto’s die van binnenuit het getto van Warschau zijn gemaakt tijdens de opstand van april 1943.
Het verhaal achter de 33 foto’s van Grzywaczewski
De foto's zijn gemaakt door de jonge Poolse brandweerman Zbigniew Leszek Grzywaczewski. In opdracht van de Duitsers moet de brandweer voorkomen dat de door Duitsers aangestoken branden in het getto overslaan op huizen buiten het getto. Als lid van het verzet verborg hij niet alleen uit het getto gevluchte Joden, ook nam hij zijn camera mee en maakte in het geheim 33 foto’s van de liquidatie van het getto. Het gaat om beelden van brandende gebouwen, lichamen in de straten en groepen Joodse inwoners die worden weggevoerd richting Umschlagplatz, de verzamelplaats van waaruit transporten naar vernietigingskamp Treblinka vertrokken.
Die negatieven verdwenen vervolgens tachtig jaar in een la. Pas decennia na de oorlog, in 2022, duikt de zoon van Grzywaczewski de vergeten filmrol op in het familiearchief en beseft hij de uitzonderlijke historische waarde van wat zijn vader heeft vastgelegd. In de documentaire volgen we hoe hij, samen met historici, archivarissen en een klein onderzoeksteam, stap voor stap probeert te achterhalen wat er precies op elke foto te zien is, waar die is genomen en wie er mogelijk op staan.
Structuur van de documentaire
Regisseur Jan Czarlewski kiest voor een dubbele benadering: een historisch spoor dat het ontstaan, de dagelijkse realiteit en de vernietiging van het getto van Warschau reconstrueert, en een persoonlijk spoor rond de twee families die door de foto’s met elkaar verbonden zijn. Enerzijds is er de Poolse familie Grzywaczewski, met de brandweerman-fotograaf en zijn zoon, anderzijds de Joodse familie Kaplan, van wie leden in het getto leefden en vervolgd werden en waarvan de moeder een schuilplek vond bij de familie Grzywaczewski.
Vorm: tussen getuigenis en onderzoek
33 Photos from the Ghetto is in vorm conventioneel, maar effectief. Czarlewski combineert klassieke interviews met kinderen en kleinkinderen van de hoofdpersonen met voice-overs, archiefbeelden en animaties die fragmentarische herinneringen visualiseren. Vooral de grauwe, sobere animatiestijl waarmee de kindertijd van Romana Kaplan – een overlevende die als meisje in het getto zat – wordt verbeeld, maakt invoelbaar hoe alledaags gevaar, angst en honger waren. Door dit te combineren met de zoektocht naar de locaties van de foto´s in hedendaags Warschau wordt duidelijk hoeveel verhalen een zo´n simpel rolletje foto´s kan vertellen en de geschiedenis vandaag de dag weer heel zichtbaar en tastbaar kan maken ook al na de vernietiging van het getto en zijn inwoners de stads definitief veranderd.
Historische waarde van de foto’s
Wat deze foto´s uniek maakt, is dat het hier gaat om de enige bekende foto’s uit de opstand in het getto van Warschau die niet door Duitse militairen of propagandadiensten zijn gemaakt. De eerder foto´s van het getto zijn door daders vastgelegd en dienden ten eerste een propaganda doel en geen historische verslaglegging. Grzywaczewski’s opnames tonen dezelfde branden en deportaties, maar dan gezien door een jonge Pool die in half-illegale in de haast gemaakte opnames dit historische moment vastlegt.
De relevantie van deze film
Door de opzet van de film is deze behoorlijk toegankelijk en mogelijk voor veel mensen een eerste kennismaking met het verhaal van de opstand in het getto (lees onze blog hierover) en het feit dat in Polen, waar op het helpen van Joden de doodstraf stond, procentueel meer Joden de oorlog overleefde dan in Nederland.
Dat de film ook actueel is, blijk uit de passage waarin een schrijven van de fotograaf wordt voorgelezen. Hij geeft aan dat hij de foto´s pas zo laat naar buiten wilde brengen op het moment dat mensen wat gebeurt gaan vergeten. Woorden die met toenemend antisemitisme of de willekeur van het optreden van ICE in de VS getuigen van een vooruitziende blik.
Bekijk de trailer
Foto boven het bericht is een van de 33 foto's en toont brandende gebouwen naast de poort van het getto op ul. Nalweki:Zbigniew Leszek Grzywaczewski, Public domain, Wikimedia Commons
