WEL mijn recht!
Poolse vrouwenstrijd als spiegel van Internationale Vrouwendag
“Niet mijn recht.” Het Nederlandse thema van Internationale Vrouwendag 2026 schuurt. Het legt bloot hoe vanzelfsprekende rechten van vrouwen nog altijd onder druk staan – óók hier. In Polen is dat spanningsveld de afgelopen jaren pijnlijk zichtbaar geworden. Daarom lichten we op internationale vrouwendag twee voortrekkers van de protesten eruit: Marta Lempart en Klementyna Suchanow.
Van jurist tot gezicht van de vrouwenstaking
Marta Lempart (1979) is jurist en activist. Ze werd een van de bekende gezichten van de Ogólnopolski Strajk Kobiet (OSK)– de landelijke vrouwenstakingen – het netwerk dat in 2020 en 2021 de grootste straatprotesten sinds 1989 organiseerde. Aanleiding was een uitspraak van het door PiS gedomineerde Constitutionele Hof, dat abortus bij ernstige foetale afwijkingen praktisch onmogelijk maakte. In een land waar legale abortus al sterk beperkt was, betekende dit voor veel vrouwen: jouw lichaam, maar niet jouw recht.
Lempart en haar mede‑activisten reageerden met massale acties, herkenbaar aan het rode bliksemschicht‑symbool. Duizenden vrouwen en bondgenoten gingen de straat op in grote steden, maar ook in kleinere plaatsen, waar protesteren minder vanzelfsprekend – en risicovoller – is. De boodschap was helder: dit is níet mijn schuld, níet mijn schaamte, maar wél mijn recht.
Lempart werd zelf onderwerp van tientallen strafzaken, onder meer wegens het organiseren van “illegale bijeenkomsten”, het “beledigen” van religieuze gevoelens en het in gevaar brengen van de volksgezondheid door demonstraties tijdens de coronapandemie. Daarmee laat haar verhaal scherp zien wat er gebeurt als het recht van vrouwen afhankelijk wordt van politieke meerderheden en religieuze interpretaties, in plaats van van zelfbeschikking en lichamelijke autonomie.
Lempart is niet on omstreden. Ze kreeg kritiek van medestanders, vooral uit linkse kringen, die haar beschuldigden van onbegrip voor vrouwenproblemen, machtsmisbruik binnen OSK, disrespect voor lagere sociale klassen en het politiseren van de staking richting oppositiepartijen.
Bij een anti-Ruslandprotest in 2022 voor de Russische ambassade in Warschau riep ze grof tegen een vlagzwaaiende Rus die zich verzette tegen de Oekraïne-invasie dat hij "moest opdonderen", wat leidde tot brede veroordeling van haar uitspraken en gebrek aan empathie voor vluchtende Russen.
Het zal niet verrassend zijn dat vanuit de conservatieve hoek en PiS-aanhang ze ook op veel kritiek kan rekenen en vanwege serieuze bedreigingen heeft ze ook een tijdje niet thuis kunnen wonen.
De denker achter de barricades
Naast Marta Lempart vormt Klementyna Suchanow (1974) een tweede boegbeeld van de Ogólnopolski Strajk Kobiet. Schrijfster, vertaalster en activist, ze coördineerde de protesten in 2020-2021 en richtte de Rada Konsultacyjna op – een denktank die concrete juridische oplossingen uitwerkte voor de vrouwenpostulaten.
Suchanow’s kracht ligt in haar intellectuele aanpak: ze publiceerde To jest wojna over fundamentalisme en Kremlin-invloeden bij anti-abortusgroepen als Ordo Iuris, en verbond abortusrechten met bredere thema’s als rechtersonafhankelijkheid en anti-fascisme.
Gewond geraakt bij een politie-ingreep in 2018 en gearresteerd bij het Trybunał Konstytucyjny in 2021, belichaamt ze veerkracht zonder de controverses van Lempart – ze oogstte prijzen als Woman of the Year (Forbes) en de Polcul Prijs.
Het duo toont de breedte van OSK: Lempart als straatstrijder, Suchanow als strategische stem. Een breedte die ook te zien was in de opkomst bij evenementen. Samen maken ze de vrouwenstaking tot een beweging van actie én analyse, met lessen voor elke democratie waar rechten wankelen.
“Niet mijn recht” in Poolse context
Waar “Niet mijn recht” in Nederland vooral uitnodigt om stil te staan bij kwetsbare rechten en ongelijkheid, is het in Polen voor veel vrouwen harde realiteit. Het recht op veilige abortus is daar de afgelopen jaren niet alleen ingeperkt, maar ook gecriminaliseerd. Activisten en artsen riskeren vervolging; vrouwen worden geconfronteerd met schuld en schaamte wanneer ze hun keuzes willen verdedigen of simpelweg medische zorg nodig hebben. Een ontwikkeling die de regering van premier Tusk nog niet wist terug te draaien door aan de ene kant de conservatievere fracties in zijn coalitie en de andere kant eventuele veto's van de aan PiS gelieerde president.
Grassroots feminisme en bredere strijd
Belangrijk aan OSK is dat zij nadrukkelijk niet alleen voor “stedelijke feministes” strijden. In de vrouwenstaking kwamen heel verschillende groepen samen: jonge demonstranten, ouderen die nog de communistische tijd meegemaakt hebben, LHBTQ‑activisten, maar ook vrouwen uit kleinere plaatsen die zich eerder niet met protesten identificeerden. Het is grassroots‑feminisme in de praktijk: niet één beweging van bovenaf, maar een netwerk waarin vrouwen elkaar leren dat ze er niet alleen voor staan.
De strijd rond abortusrechten staat nooit los van andere thema’s:
- de scheiding van kerk en staat;
- de positie van LHBTQ‑personen in een land waar “LHBTQ‑vrije zones” onderwerp van debat waren;
- de rol van de rechtsstaat en onafhankelijke rechtspraak.
Wie beslist er uiteindelijk over jouw leven, jouw lichaam, jouw identiteit? Die vraag raakt ook het Nederlandse thema van dit jaar.
Wat zegt OSK ons in Nederland?
Ten eerste houdt de situatie in Polen ons een spiegel voor over de kwetsbaarheid van rechten. Wat hier vanzelfsprekend lijkt – toegang tot anticonceptie, abortus en zorg, bescherming tegen geweld – kan elders in de EU in een paar jaar kantelen. Democratische instituties en vrouwenrechten blijken nauw verweven. Waar de rechtsstaat verzwakt, staan vaak als eerste de rechten van minderheden en vrouwen onder druk.
Ten tweede maakt dit voorbeeld duidelijk hoe snel schuld en schaamte het debat binnensluipen. Vrouwen die ongewenst zwanger zijn, slachtoffers van geweld of mensen die afwijken van de dominante norm krijgen te horen: jij had beter moeten opletten, jij overschrijdt grenzen, jij veroorzaakt het probleem. Campagnes in Polen tegen victim blaming, met slogans als “Ona temu winna?” (“Is het háár schuld?”), draaien precies om het doorbreken van die reflex. De link met “Niet mijn recht” – en het Nederlandse gesprek over grensoverschrijdend gedrag en economische ongelijkheid – ligt voor de hand.
Ten derde laat OSK zien hoeveel er mogelijk is met volgehouden, zichtbare tegenstand. De vrouwenstaking heeft de Poolse politiek niet in één klap veranderd, maar wel het publieke debat verschoven en dit thema was een van de doorslaggevende onderwerpen waardoor Tusk de PiS regering wist te verslaan. Daarom is het des te pijnlijker dat de wetten uit de PiS-tijd nog niet zijn teruggedraaid.
Het is sinds de acties van OSK minder vanzelfsprekend waarmee over vrouwen wordt beslist. Voor veel jonge Polen is de bliksem uitgegroeid tot generatiesymbool.
Niet mijn schuld. Niet mijn schaamte. En, als het aan OSK ligt, weer wél: mijn recht.
