De Poolse generaal Sosabowski, die we in Nederland kennen van zijn inzet bij Arnhem, schreef meerdere boeken. Het laatste dat hij kort voor zijn overlijden in 1967 afrondde is begin april ook in het Nederlands verschenen onder de titel Stanisław Sosabowski: memoires van een vergruisde oorlogsheld waardoor een nieuw publiek direct toegang krijgt tot deze publicatie van de generaal. Een publicatie die een goede inkijk geeft in de ontwikkeling van de generaal en zijn daaruit voortvloeiende handelen.
Droga Wiodła Ugorem - De weg voerde over braakliggend terrein
De oorspronkelijke titel van het in het Poolse geschreven boek is Droga Wiodła Ugorem, of in het Nederlands De weg voerde over braakliggend terrein. Het is een terugblik op zijn leven wat begint bij zijn jonge jaren in Stanisławów (nu Ivano-Frankivsk in Oekraïne) in Galicië wat in 1892 toen de latere generaal werd geboren onderdeel uitmaakte van de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonargie. Polen bestond op dat moment niet als onafhankelijke natie en was verdeeld onder de grootmachten. Oostenrijk-Hongarije, Pruisen en Rusland. De verschillende volkeren in de dubbelmonarchie (in tegenstelling tot Pruisen en Rusland) genoten een zekere culturele vrijheid waarin ruimte was voor de eigen taal en behoud van identiteit.
Het start van een lange weg
We volgen de ontwikkeling van deze oudste zoon van een spoorwegbeambte die lid wordt van de schutterij in zijn stadje wat niet alleen zorgde voor de eerste militaire vorming maar ook bijdroeg aan de Poolse bewustwording.
Opgedeeld onder de drie grootmachten diende Poolse soldaten in alle drie de legers (en kwamen dus ook tegenover elkaar te staan) in de Eerste Wereldoorlog. Een oorlog die aan het oostfront dynamischer was dan de loopgravenoorlog aan het westfront maar ook veel slachtoffers eiste. Sosabowski dient ook en raakt in 1915 gewond waardoor hij langere tijd niet aan actieve gevechten kan deelnemen en gebruik moet maken van een wandelstok (zie cover oorspronkelijke Poolse uitgave). Aan het einde van de oorlog is hij opgeklommen tot de officiersrang van luitenant.
In het interbellum en het onafhankelijke Polen wordt hij instructeur aan een legeracademie en legioenscommandant in Zamość. In september 1939 heeft hij inmiddels als kolonel het commando over het 21e Infanterieregiment Dzieci Warszawy ('Kinderen van Warschau').
De vorming van een leider
We zullen hier niet zijn hele levensloop herhalen. Daarvoor verwijzen we echt naar het boek en de eigen woorden van de generaal. Toch zitten hierin elementen die de latere generaal vormen. Bijvoorbeeld zijn inzet voor zijn soldaten die in Zamość uit verschillende etnische achtergronden komen en vaak uit de armere rurale gebieden. Hij zorgt voor eenheid en regelt reiskosten vergoedingen voor ouders zodat die hun zonen kunnen bezoeken. Een bevelhebber die streng is maar ook door zijn manschappen wordt gewaardeerd.
Ook zijn verbintenis met 'De kinderen van Warschau' krijgt later een diepere betekenis. Zo komt het vaandel van de parachutistenbrigade uit die stad en is het ornament op het vaandel gelijk aan die op het vaandel van het 21e infanterieregiment.
Driel en daarna
Natuurlijk komt ook Driel aan bod en hoe in de periode daarna deze door de rangen omhoog geklommen trotse militair met een duidelijke doelstelling voor de brigade voor ogen botst met de ego's van met name de Britste generaal Browning. Browning had graag zeggenschap gehad over de door de generaal van de grond af opgebouwde brigade. Een brigade die tot doel had om Polen te bevrijden en in plaats daarvan, zeer tegen de wil van Sosabowski, werd ingezet in het westen.
We krijgen door de ogen van de generaal en aan de hand van documenten die hij in bijlage heeft toegevoegd een inkijk in de wijze waarop de Poolse bevelhebbers en regering hem na afloop van Market Garden en de inzet in Oosterbeek en Driel terzijde schuift omwille van de goede verstandhouding met het VK waarvoor ze ook afhankelijk waren voor de aanvulling van materiaal voor het herstel van de brigade na de slag.
Ook geeft hij inzicht in de verdeeldheid onder de Polen in het VK over de vraag "terugkeren naar Polen" of "blijven in het westen", het vraagstuk van onderscheidingen voor de brigade als eenheid, de vraag van de toenmalige Nederlandse regering om aanbevelingen voor decoraties en waarom die er niet zijn gekomen en de verbintenis van hem en zijn manschappen met Schotland en de bevolking van Driel en omstreken.
Het boek over de afgelegde weg
Doordat de generaal de lezer meeneemt langs deze weg over braakliggende grond krijg je als lezer naast een feitenrelaas dat al bekend kan zijn van andere bronnen het persoonlijke perspectief van Sosabowski op die feiten. Dat geeft een goed inzicht in zijn afwegingen en hoe daarin hij zichzelf altijd ten dienste heeft gesteld van het grotere doel. Dat daardoor zeker de jaren na de oorlog voor hem niet altijd even makkelijk waren als hij als gewone arbeider voor een inkomen moet zorgen neemt hij op de koop toe. Zelf zegt hij daarover aan het slot van zijn boek dat hij geen spijt heeft van de afgelegde weg en dat de waardering van zijn manschappen het allemaal waard is geweest.
Daarom is het goed dat, voor mensen die het Pools niet machtig zijn, deze vertaling van het boek is verschenen. Eerlijk is eerlijk, de tekst schuurt hier en daar wat in de vertaling. Een simpel voorbeeld: in de tweede nacht waarin de Polen oversteken naar Oosterbeek leveren de Britten boten maar zonder personeel. In het Poolse origineel staat dat de genie van de parachutisten de boten bemand. In de vertaling alleen dat het parachutisten zijn. Hier valt dan toch relevante informatie weg.
Interessant is de adaptatie van de titel. De oorspronkelijke titel Droga Wiodła Ugorem wordt alleen in het voorwoord in een Engelse vertaling gegeven als The Road was Fallow (De weg lag braak). Je kan nog discussiëren of een 'braakliggende weg' nog wat anders is dan 'De weg leidt door braakliggend land' wat een accuratere vertaling zou zijn. Bij het eerste hoeft alleen de weg geëffend te worden, bij het tweede moet het land ontgonnen en de route uitgestippeld worden. Dat lijkt een zwaardere opgaaf en beter passend bij de uitdagingen die de generaal aanging met als zwaarte punt het oprichten van de brigade met als doel direct bij te dragen aan de bevrijding van Polen. In ieder geval geeft Sosabowski met de oorspronkelijke Poolse titel heel duidelijk aan hoe hij terugblikt op zijn levensloop.
Mogelijk had het boek aan kracht gewonnen als gekozen was om de tekst te verrijken met voetnoten. De Nederlandse lezer van nu heeft immers een totaal andere kennispositie dan de Poolse lezer uit 1967. Waarschijnlijk had dit geleid tot een duurdere uitgave en daarmee het risico dat het boek geen uitgever had gevonden. Bovendien is behoudens het voor- en nawoord het de generaal zelf die in de verdere tekst tot de lezer spreekt en daarmee een inkijkje geeft in zijn denken en handelen. Een inkijk die het respect voor deze bijzondere man alleen maar kan versterken.
Perfecte aanvulling op tentoonstelling
Het boek verscheen bij de opening van de tijdelijke tentoonstelling in het Airborne Museum in Oosterbeek over de generaal en zijn zoon: Sosabowski, een familie verdeeld door oorlog (te zien tot en mte de jaarwisseling). Het boek wordt in de museumwinkel verkocht en is een aanvulling op de tentoonstelling die ook een inkijk geeft in het persoonlijke verhaal van de generaal. Zo snapt u beter de man achter de generaal of waarom het getoonde vaandel zo bijzonder is en zo veel waarde had voor de brigade en generaal Sosabowski.
Wilt u het vooraf al lezen? Het is uiteraard ook (online) te bestellen, bijvoorbeeld bij Bol.com. Het boek kost € 24,95.
