Witte nachten: de leegte aan de rand van de Beskiden

Een paar maanden geleden verscheen de debuutroman Białe noce van Urszula Honek in een Nederlandse vertaling van de hand van Charlotte Pothuizen met de titel Witte nachten. Het is een roman waarin inwoners van een slaperig dorp aan de voet van de Beskiden net zo goed als de regio samen de hoofdrol opeisen. Het dorp ligt in een rurale bergregio waar de tijd langzamer gaat op drukkende zomerdagen op het land of in de stille witte winterwereld.

Het boek is een vertelling over de verschillende inwoners voor wie een stadje op 30 kilometer afstand al een andere wereld is en waarin het werk op het land of in het bos de tijd bepaalt en waar de dood altijd nabij lijkt te zijn.​

Een dorp als universum

Honek bouwt haar boek op als een mozaïek van op het eerste oog losse verhalen die meer en meer in elkaar grijpen. Soms in de ik vorm, soms de derde persoon verteld. Net zo goed als de bewoners is de voor toeristen zo aantrekkelijke bergregio een belangrijke speler. De vertstilde dorpjes met vervallen oude huizen en boerenhoven, de uitgestrektheid (of leegte) van de velden en de donkere dennewouden hebben op toeristen een aantrekkend effect maar vormen in het dagelijkse leven een decor waarin bewoners hun draai moeten zien te vinden met zichzelf, met elkaar en met de omgeving.​

Donkere lyriek en precieze observatie

De verschillende verhalen en vertelvormen zorgen voor wisselend taalpalet aan kleuren en stijlen. De houtvester die zijn nieuwe zaag koestert, het kleine meisje dat voor haar overleden oma zorgt of de omgang met een brand in een van de huizen. Zo krijgt ieder hoofdstuk een andere stem: jong en oud, man en vrouw, feitelijk en verbeeldend lopen door elkaar heen. Dat diverse perspectief zorgt in eerste instantie voor een wat gefragmenteerd boek waarin ik als lezer mijn weg moest vinden en door de diversiteit aan personen een zeker inspanning vraagt om de verhalen aan elkaar vervlechten al is daar altijd de constante van het dorp in “de Poolse provincie”. ​

De recensie op het toonaangevende Culture.pl prijst vooral het ritme van haar zinnen en het vermogen om “różne istnienia” – verschillende bestaansvormen – zichtbaar te maken, zonder dat de stijl ooit stroperig of gekunsteld wordt. De verhalen “stromen als een snelle rivier”, zonder te struikelen over misplaatste woorden of stilistische uitglijders, en geven de indruk dat je ongemerkt bent binnengetrokken in een groter weefsel van levensverhalen.​

Dood als dagelijks gegeven

In vrijwel alle teksten over Białe noce staat één motief centraal: de dood is in dit dorp net zo vanzelfsprekend als de dagelijkse gang naar de winkel of het werk. Vanwege die alom aanwezige dood wordt de roman door sommige als duister of zelfs enigszins horrorachtig ervaren. De dood is in ieder geval een verbindende factor doordat de inwoners rond die alledaagse handelingen ook 'dealen' met sterven, rouw en de herinnering aan de doden.​

Schuwe geesten

De titel van het boek is ook de titel van een van de verhalen. Een verhaal waarin de ik-persoon een winternacht beschrijft die ondanks de sneeuw en sterren pikdonker is zoals je dat in rurale gebieden nog kan aantreffen. Een nacht waarin 'Van alles door je kop schiet' en 'je herinnert dat je niet gekomen bent om te leven, maar om te sterven'. Zo nacht waarin de hond die je bij je hebt opeens kan blijven staan en de nacht in tuurt 'Want zo'n hond kan zowel een geest als een wild dier ruiken, maar ik weet inmiddels dat die geen van beide zullen naderen, ze zijn even schuw'.​

Een nieuw geluid uit de Poolse provincie

Een Poolse criticus beschreef Białe noce als een van de belangrijkste literaire gebeurtenissen van 2022, omdat Honek het platteland beschrijft zonder nostalgie en zonder de vertrouwde patronen van de “boerenliteratuur”. Ze schrijft over periferie en dorp, maar staat ver af van de traditionele “literatura chłopska”: haar dorp is geen idyllisch reservaat en ook geen enkelvoudig sociaal drama, maar een plek waar menselijke kwetsbaarheid en sociale structuren elkaar voortdurend onder druk zetten.​

Ook buiten Polen maakt Honek indruk: Witte nachten werd door de jury van de International Booker Prize omschreven als een “donkere lyrische vertelling over de manieren waarop mensen betekenis en saamhorigheid zoeken in een vergankelijke wereld”.

Voor Nederlandse lezers die geïnteresseerd zijn in hedendaagse Poolse literatuur biedt Witte nachten geen folklore maar een indringende blik in een zo'n Poolse dorp waar onder deken van de toeristische charme alledaagse verhalen leven over omgang met dood en verlies die voor iedereen herkenning kan oproepen waarmee de uitlopers van de Beskiden dichtbij zijn.​

Bestellen?

Witte Nachten is te koop bij bijvoorbeeld bol.com of natuurlijk uw lokale boekhandel.

afbeelding boven dit artikel door Jerzy via Pixabay